Ermeni Gönüllü Birlikleri - Belge 9 - Rus Arşivi Belgeleri - Gönüllü Ermenilerin Yaptıkları

RGVİA. Fon 2100. Sayı 1. Dosya 558. Sayfa 32, 33-33 arkası,

34-34 arkası, 35-35 arkası, 36-36 arkası, 37-37 arkası, 38-38 arkası, 39.

Dro’nun Iğdır’dan yola çıkması, yaralanması ve komutayı Armen Garo’nun alması; 23, 28 ve 29 Kasım 1914 tarihli savaşlarda Ermeni gönüllülerin yaptıkları; Hamazasp yönetimindeki Üçüncü Alay’ın Aralık 1914 tarihli faaliyetleri.

Ermeniceden çeviri.

Ermeni gönüllü birlikleri hakkındaki haberler.

№2

İkinci Alay

Ermeni gönüllülerin İkinci Alayı (Takımı), Dro başkanlığında Iğdır’dan çıkmıştır. Birliğin ilk işi Kavri-Şam Köyü’ndeki savaştı; bu savaş Orizon’da ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Dro, bu savaşta yaralandı ve birliğin komutası, Kheço’nun yardımcısı Armen Garo’ya (Karakin Pastırmacıyan) geçti.

Müteakip savaşlar 23 ve 28’inde oldu, birliğin yiğitliği özellikle dikkat çekti.

Düşmanın güçlü takımı, ayın 23’ünde saat 11’de (ay adı kısaltılarak yazılmıştır ve mürekkep akmıştır ve “Kas” – “Kasım” yazıp yazmadığı tam olarak ayırt edilememektedir) dağdan gönüllülerin üzerine ateş açmıştır. Gönüllülerin ve Kazakların süvari takımı, derhal dağ yamacında bulunan bir köyde pozisyon almışlar ve yaklaşık 400 kişiden oluşan düşmanın sol kanadına yaylım ateşi açmışlardır. Gönüllülerin piyadeleri düşmanın sağ kanadına yönelmiştir. Düşman kendi üstün güçlerini kullanarak bizimkileri kuşatmaya çalışmıştır. Savaş, saat 2’ye kadar devam etmiştir. Bizim 15 süvari çocuk, yaklaşan tehlikeyi görünce, dağın tepesinde başarılı bir pozisyon almışlardır. Düşman bozguna uğradı.

Yardıma gelen Kazaklar, düşmanın sol kanadını tuttular. Düşman, saat 4 civarında yeni güçler aldı, gönüllülerin ve Kazakların takımları da yeni takviye aldılar. Bizimkiler saldırıya geçti ve sayıca birkaç kat üstün olan düşmanı bozguna uğrattılar. Saat 5’te savaş sona erdi ve Kazaklar gittiler. Gönüllüler, saat 7’ye kadar, düşman güçlerinin dağın sağ ve sol tarafındaki komşu köylerde güçlendiğini görünce pozisyonlarında kaldılar. Bir Türk taburu köyden çıktı ve bilinmeyen bir yöne doğru yöneldi. Gönüllüler, gece saat 10’da kalacakları kamplarına başarılı bir şekilde çekildiler.

Bu savaşta bir Kazak ağır, bir gönüllü hafif yaralandı, bir at öldü.

Düşmanın kaybı daha fazla oldu. Birlik amiri Kheço’nun yardımcısının, süvari takım amiri Artem Şaumyan’ın, Ovanes Paroyan’ın ve piyade takımı şefi Mikael Badalkevlyants’ın cesareti dikkat çekiciydi.

28 Kasım’daki savaş hakkında bir zinvor konuştu. Şöyle diyordu:

Düşman, gönüllülerin çevresinde bulunan yüksek bir yerde belirli pozisyonları aldıktan sonra saldırıya hazırlandı. Yapon’un devşirmeden oluşan grubu …[okunmuyor] durumu aldıktan sonra, düşmana saldırdı. Başka bir başarılı pozisyon, Zemlyak’ın süvari grubu tarafından alındı. Düşmanın saldırısını bizimkiler ….[okunmuyor] ve olağanüstü bir özveriyle düşmanın elinden tüm boru (?) indirdiler ….[okunmuyor] yüksek pozisyonlar için. Düşman geçide kaçtı. Bizim diğer takımlar onları izlediler. O anda bizim mücadelemizi fark eden Rus askerler geldiler, bizi coşkuyla selamladılar; ancak bizden bazıları Rus askerlerle birlikte tedbirsizlik yapıp, açlık ve susuzluklarını gidermek için geçitte bulunan bir köye girdiler. Türkler evlerden ateş açtılar ve onlardan bazıları yaralandı. [sonradan eklemede] Sadece bir yaralı vardı. Bu savaşta aşağıdakiler yaralandı:

1) Aleksandr Arutyunyan-Hınıslı,

2) Amayak Aleksanyants-Davagan’dan,

3) Armenak Karapetyan-Van’dan,

4) Ovanes Mkrtçants,

….[okunmuyor]’dan,

5) Munig Serobyan-Elizavetpol’den,

6) Khanrov Saakyan.

Altı at öldü. Rus askerî çevrelerinde, büyük bir övgüyle gönüllülerin bu savaşlardaki cesaretlerinden bahsedildi. General Savitskiy, General Abatsiyev’e övgülü bir rapor sundu. Bazılarına nişan verildi. Bu savaştan sonra, müfreze amiri, gönüllülere aşağıdaki çağrıda bulundu: “Grup (takım) amirlerine ve ikinci Ermeni gönüllüleri birliği zinvorlarına (askerlerine). Çocuklar! Dün, 28 Kasım’da, biz gururla Ermeni tarihine geçtik. Dün, her birimiz, Anavatan karşısındaki kutsal görevimizi namuslu bir şekilde yerine getirdik. Bizim Rus kardeşlerimiz – askerler buna tanıklık ettiler.

Belagate girmek istemiyorum çünkü sadece, her yerde ve her durumda Ermeni fedailerinin (gönüllülerin, müfreze üyelerinin) onurlarını korudunuz.

Sağolun!

Derik, 29.11.1914.

Müteakip savaş, 7 Aralık tarihinde oldu. Saat 10:00 sularında tabur komutanı bize, ordunun savaşa hazır olduğunu ve bizim ikinci gönüllüler birliğinin çıkacağını bildirdi. Bizim karargâhın emri üzerine hemen, bir tabur askeri savaş alanına iki makinalı tüfekle çıkarmak için hazırlandık. İki yüz Kazak ve bizim süvari takımı erkenden ileri çıktı, saat 3’te düşmanla karşı karşıya geldiler. Kazaklar, dağın tepesinde pozisyon aldılar. Bizim süvariler de, Kürt köyleri Esmer ve Brusko’nun doğusunda bulunan yüksek yerlerde pozisyon aldılar. Düşman birkaç kez bizim süvarilere saldırmaya çalıştı, bizimkilerin yaylım ateşi onları geri çekilmeye zorladı. Saat 4’te bizim piyade gönüllüler ve birlik tüm yüksek yerleri almıştı. Düşman daha büyük bir güçle bize saldırmaya çalıştı; ancak silahların etkinliği ve bizimkilerin hızlı yaylım ateşi, düşmanı dağılmaya mecbur etti. Bizim süvari takımlarından biri düşmana o kadar yakında bulunuyordu ki, onların kendi aralarında küfürleşmeleri açıkça duyuluyordu. Düşman, düzenli piyade ve süvari birliğinden ve Hamidiye’den oluşan yaklaşık 1000 kişi kadardı. Savaş yaklaşık 3 saat sürdü; bizden ölen olmadı. Sadece Moskovalı Karp Rahmanov hafif şekilde ayağından ve bir de asker yaralandı. Düşmanın çok fazla ölüsü ve yaralısı vardı. Saat 6’da savaş sona erdi ve kendi kampımıza döndük. Gece saat 11’de ve aynı zamanda Aralık ayının 11, 12 ve 13’ünde birlik sıcak çatışmaya girdi. Bunlarda, cesaret ve askerî beceriler gösterildi.

Ancak daha sonra müfreze, Rus ordusuyla birlikte Iğdır’a geri dönmek zorunda kaldı. Rus birliği çekilirken, Türklerin geceleyecek yer bulamaması ve yiyecek alamaması için bir dizi köyü yok etti. Halk korku içinde bu köylerden kaçıyordu. Bizim takım, Ermeni mültecilere yardım ederek ve onları kaçtıkları süre içinde koruyarak, paha biçilmez hizmetler sundu. İkinci müfreze, Rus ordusunun komutanlarının dikkatini üzerine çekti. Askerî çevrelerde, Ermeni gönüllülerin özverili mücadelelerinden hayranlıkla söz ediliyordu.

Dördüncü Kolordu Komutanı Oganovskiy, bizim gönüllülere özel bir dikkat gösteriyordu ve teklifi üzerine bizim müfreze üyelerinin sayısı 120 kişiye kadar çıkacaktır. Yine bu generalin teklifi üzerine, müfrezeler için rezerv yapılmasına karar verilmişti. Bunun için de Rus eğitmenler, bizim müfreze üyelerine askerlik sanatı eğitimi vereceklerdi. Bunun yanı sıra Ermeni subaylar için bir okul kurulmasına izin verildi. Bu okulda karargah subaylarının yönetimi altında bizim müfrezeler için subaylar eğitilecekti.

Üçüncü Alay

Üçüncü Alay, Hamazasp amirliğinde Kağızman’dan hareket etti. Bu birliğin faaliyeti birkaç başarılı çatışmayla başlamıştır. Özellikle Kyapanak [Ermenistan’da bir yer] (iki kelime okunaklı değil) yakınlarındaki çatışmalar dikkat çekici olmuştur. 14 kişi, 150 Kazak’la birlikte yola çıkmışlar ve Kyapanak’a yönelmişlerdi. Aniden Türk tarafından ateş sesi duyuldu. Bizim arkamızdaki çocuklar bize yetiştiler ve akşama kadar devam eden sıcak bir çatışma başladı. Bizden 8 kişi yaralandı, düşmanın kaybı çoktu.

2 Aralık’ta, bizimkiler Kyapanak’ı zapt etmeye hazırlandılar, Rus komutanlarla birlikte bir program yapıldı. Bizimkiler savaştan önce iki gündür ekmek yememişlerdi. Sıcak çatışma başladı. Rus topları çok isabetsiz atışlar yapıyordu. 121 atıştan hiçbiri hedefi vuramadı. Türkler köyü güçlendirmişti. Birkaç saldırıyla düşman geri çekilmeye zorlandı. Bizden 8 kişi yaralandı, bunlardan ikisinin durumu ağırdı. Kazaklardan 8 kişi yaralandı, 1 kişi öldü. Düşmanın kaybı, bunlara kıyasla daha çoktu. Çatışma, köy ele geçirilemeden akşamleyin sona erdi. Askerî çevreler, bizim birlikten çok memnundu. Mevcut dayanılmaz koşullara, kalın giyecek ve yemek olmamasına rağmen bizim savaşçılar, inanılmaz bir enerjiyle ve sarsılmaz bir ruhla hareket ediyorlardı.

8 Aralık’ta, Hamazasp’ın birliği güçlü bir darbe aldı. Geceleyin birlik, Alager Köyü’nde diğer birlikle beraber istirahat ederken ve gece nöbeti için Kazaklar görevlendirilmişken, karda fark edilmemek için beyaz giyinmiş olan Türkler bir saldırı yaptılar. Nöbetçileri öldürüp köye saldırdılar. Pencerelerden ateş edilmeye başlandı. Çocuklar yarı çıplak halde hemen sokağa koştular. Bir kısmı, diğerlerinin serbestçe çekilmesini sağlamak için güçlü bir pozisyon almak amacıyla acele ediyordu. Bu bahtsız gecede bizden 30 kişi öldü. Hepimiz taşıdıklarımızı ve mühimmatlarımızı kaybettik. Rus birliği de ağır kayıplar verdi. Tiflis’ten gönderilen yeni güçlerle ve mühimmatlarla, zar zor en temel ihtiyaçlar karşılandı. Müfreze, bundan sonra kendi bölgesinde hareket etti ve tüm Rus birlikleriyle birlikte Kağızman’a geri döndü.

Rus birliklerinin komutanlarının bize besledikleri sempatinin bir işareti olarak onların, …. ….[okunmuyor] bizim birliğe tutumlarını göstermek yeterlidir. Müfreze amiri Hamazasp’a, cesareti için ikinci derece St. George Madalyası verildi. Takımların birliğe yaptıkları övgülerden, General Przhevalskiy’in orduya verdiği emrini burada örnek olarak veriyorum.

İşte bu anlamlı Belge.

Birinci Kafkasya Ermeni Kolordusu için Emir № 129,

27.12.1914

Mevcut Kafkasya Ordusu.

“Hamazasp Srvantstyan komutasındaki Üçüncü Ermeni Birliği, savaşın en başından beri kolordunun sol kanadında bulunarak, başlangıçta Albay Kulebyakin’in takımında, daha sonra da Plastun İkinci Tugayı ile birlikte Kürt ordularıyla savaşarak zorlu dağ şartlarında başarılı keşif eylemleri gerçekleştirmiştir. Ayrıca ve bizim birliklerimizle savaşa katılarak ağır zayiat vermişlerdir.

Başarılı ve cesur hizmetleri için Hamazasp Srvantstyan ile cesur müfreze üyelerine minnettarım.”

Kolordu Komutanı Adına Przhevalskiy imzalamıştır.

29.12.1914.