Türk İllustrasyon Sanatçılarını Bir Araya Toplayan Kitap

Türk İllustratörlerini 2000'li yılların başında bir araya getiren Alternatif Yayıncılık tarafından hazırlanan "İllüstrasyon" kitabından içerikler ve görseller, Alternatif Yayıncılık izni ile TuvART sitesinde yayınlanmıştır. Buna Göre Ali Tekin Çam ve Oğuz Bey'e teşekkürlerimle. Prof. Nazan Erkmen'in kaleme aldığı kitabın önsözü bu sayfada paylaşılmıştır.

Alternatif Yayıncılık | İllüstrasyon Kitabından

"İllüstrasyon" kitabı için İllüstrasyon Sanatçısı olan ve Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi 2006-2011 Dönemi Dekanı, Doğuş Üniversitesi Sanat ve Tasarım Fakülte Dekanı olan Prof. Nazan Erkmen tarafından yazılan Önsöz metni.

Alternatif Yayıncılık tarafından hazırlanan "İllüstrasyon" kitabı, Cumhuriyet Dönemi çizerlerini ve eserlerini tanıtan tarihi bir belge olarak yerini alacaktır. Resimlenen kitapların sanat değeri kadar, resimleyen Türk illüstrasyon sanatçılarının Cumhuriyet Dönemi içerisindeki yerini ve değerini ortaya koyması açısından da büyük bir önem taşımaktadır. Bu belge kitap, ileride Türk kitap resimleme ve illüstrasyon alanında eser yaratacak kuşakların belirli bir kronoloji içerisinde karşılaştırma yapmalarına olanak verecek ve bu alanda çalışan sanatçıların tanıtımına ışık tutacaktır."

Türk İllustrasyon SanatınaKısa Bir Bakış

Başlangıcından bu yana kitap resimleme ve illustrasyon sanatını ele aldığımızda ilginç bulgularla karşılaşmaktayız: Türk minyatür sanatının İslam kitaplarında yerini geç almasının belli başlı sebeplerinden biri kaligrafi sanatının başlı başına önem taşımasıdır.

Batının kutsal kitaplarında olduğu gibi Kuran'da da sanatsal değeri üstün süslemeler ve kaligrafiler yer almaktadır.

Temsili resim Kuran'da hiçbir şekilde yer almamıştır. Bununla birlikte, gerek Bizans gerek İslam kitaplarında erken devirden zamanımıza kalan çok önemli eserler yer almaktadır. Bu eserler temsili sanatının mükemmel birer örneğini oluşturmaktadırlar. Bunlardan en önemlilerinden biri 13. asırda resimlenen bir öykü kitabı olan El Hariri Makamat'tır. Bu kitabın illustrasyonları o devrin günlük yaşamı ile ilgili çok önemli bilgiler vermektedir. Muhteşem bir düş gücü eseridir ve geç devir Pers resimleme sanatında görülmeyen bir mizah gücüne sahiptir.

12. asırda Kitab-el Hasaiş adıyla Arapça'ya çevrilen bu eser, bitki ve hayvan betimlemeleri ile ünlüdür. Abdülcabbar B. Ali'nin resimlediği, 1288 tarihli bir diğer kopyası Diyarbakır - Musul ve dolaylarını yöneten Ebu'l Fezali Muhammed için hazırlanmıştır. 12. asrın teknik buluşlarını El-Hıyel el Henhedisey adlı kitapta toplayan Ebu'lizz el El Cezeri, Arşimet ve sonrası bilginlerin buluşlarına yer veren, suyun ve dişlilerin hareketiyle çalışan aletleri resimlerle anlatmaktadır. Eserin içinde otomatik hareket eden insan ve hayvanlar, otomatik çalışan saatler, fıskiyeli havuzlar, içki kapları, şifreli kilitler ve Artuklu sarayının süslemeli kapı tasarımları yer almaktadır. 13. asırda ilk minyatürler Arap el yazma kitaplarında yer alır. Bu resimlemelerin çoğu tıpla ilgilidir. Çoğu bilimsel metinleri açıklamak için yapılmıştır. Fatimiler devrinde saray duvarlarını resimleme üzere Mısır, Irak ve Orta Asya'dan pek çok ressam davet edilmiştir. Bu minyatür ressamları arasında Yahya bin Mahmud el Vassit "Makamat-ı Hariri" resimleri ile ünlüdür. İran minyatür sanatı anlayışı İslamiyetin ilk zamanlarında doruğa çıkmıştır.m İslam ülkelerinde resimli kitap ya da minyatür sanatının başlangıcı, 11. ve 13. asırda Abbasi Halifeleri dönemine kadar uzanmaktadır.

İlk dönemlerinde resim yapmanın dinsel açıdan yasak olduğu konusunda kesin yorumlar mevcut değildir. Abbasiler döneminde kitap resimleme sanatında ve diğer uygulamalı sanatlarda bir çoğalma ve gelişme görülür. Ancak İslam sanatında söz sanatının yeri kutsaldır. Bununla birlikte, Abbasiler döneminde sanata öncülük eden bir zengin sınıfı oluşmuştur. Bu zengin sınıf, toplum içerisinde itibarını arttırmak amacıyla sanata destek vermiştir. Dolayısıyla resim sanatı duvar resmi dışında da gelişme göstermiştir. Kitap resimlemem sanatı bu dönemde büyük önem kazanır. Abbasiler devrinde düşündürücü ve alegorik eserler ün kazanır. Bu kitap resimlemeleri arasında en önemli yapıt iki çakalın başından geçenleri kara mizah yoluyla anlatan Kelile ile Dimme'dir. 

Türk minyatür sanatının örneklerini İran üslubu ile karşılaştırdığımızda, süsleme, resmin tüm mekanlarında ve nesnelerde bir doku oluşturacak kadar egemen olmuştur. İnsan, hayvan ya da bitki formları da süsleme motifleri gibi idealize edilerek işlenmiştir. Türk minyatür sanatının örnekleri Orta Asya Türk Kültür geleneğine dayalıdır. Türkler Anadolu'ya yerleştikten sonra kitap resimleme sanatında çalışmalarını yoğunlaştırmışlar, bu sanat dalına özellikler getirmişlerdir. 11. ve 13. asırda İslam ülkelerinde ilk resimli kitap ya da minyatür sanatının başladığı görülmektedir. Zengin sınıf kitap sanatının gelişmesini destekleri. Kelile ile Dimme, Makamat, Şahname, varaka ile Gülşah bu dönemin birer şaheseri olarak yerini alır. 

13. asırda Selçuklular zamanında Konya'da Hoylu Muhammed bin Abdülmümin tarafından resimlenen Varaka ile Gülşah isimli kitap, Selçuk Türkleri tarafından Anadolu'da resimlenen ilk kitaptır. Varak ile Gülşah, peygamber zamanında Arap kabileleri arasında geçen bir aşk öyküsüdür. Kitabın resimlemeleri Orta Asya Türk tipini hikayeci bir resim dili ile anlatan ve bezeme öğelerini de kapsayan eşsiz resimlemelerdir. Selçuklulardan sonra kitap resimleme sanatında belirsiz olma dönemi başlar. 14. asır sonlarına doğru, Mongol etkileri henüz bastırılmış iken 1386'da Timur'un savaşları başlamıştır. Timur zamanında muhteşem eserleri yaratıldı. Bu eserler aynı zamanda İtalyan Rönesansı ile boy ölçüşebilecek nitelikte idi. Avrupa ile Asya arasında sanatsal bir alışveriş de bu dönemde yer almakta idi. Bellini, 1479'da Fatih tarafından İstanbul'a çağrıldığında Türk illüstrasyon sanatında Pers etkileri görülmekte idi. İran'da ise resimleme ve edebiyata karşı müthiş bir ilgi vardı. Bu arada ticaret iin Doğu'ya gelen Batılılar, kitap resimleme sanatını etkileri altına aldılar. 

15. asırda Asya'da Türk kitap resimleme sanatında fantastik resimleri ile tanınan en büyük sanatçı Siyah Kalem'dir. Bilhassa Şamanizm hakkında önemli bilgiler veren resimlemeler, Demon adını verdiğimiz korkunç görünüşlü yaratıkları ile inançlar ve günlük yaşam hakkında ipuçları vermektedir. 

Fatih Sultan Mehmed zamanında Fati'in bir İtalyan sanatçıya; Gentile Bellini'ye portresini yaptırması ile Türk minyatür sanatında portre geleneği başlar. Fatih'ten sonra batı ilişkileri bırakılır; doğu geleneklerine dönülür. Yavuz Sultan Selim ve Kanuni döneminde Doğuda kazanılan savaşlar sonucunda İstanbul'da resimli kitaplar ve ressamların getirildiği görülür. 16. asırda Türk kitap resimleme sanatında yeni bir dönem başlar. Osmanlı ordu seferlerini anlatan resimli kitaplar basılır. Türk kitap resimleme sanatında gözleme dayanan gerçekçi bir anlatım göze çarpar. Doğaya fazla önem verilmez. Kişiliğin resmedilmesi önemlidir. 1455 - 56 yılında Edirne'de hazırlanan Dilsuzname, Külliyat-ı Kaatibi, İskendername, cerrahlıkla ilgili Cerahiyeti-l Hanniye dönemin önemli kitaplarıdır. 

Timur zamanında Şiraz'dan Edirne'ye göç eden bir grup sanatçının söz edilen kitapların hazırlanmasında Türk meslektaşları ile birlikte çalıştıkları görülür. Resimlemelerde kimi kadın ve erkek figürlerinn başlık biçimleri, resmedilen doğa elemanları, mimari süslemeler ve özellikle kullanılan kırmızı renk, Türk illüstrasyon sanatına özgü ögelerdi. İskendername adlı eser, Germiyanlı I Süleyman Şah, Emin Süleyman ve Sultan I. Mehmed gibi Osmanlı padişahlarının resimlemeleri ile türünün ilk örneği oalrak dikkati çeker. 

Lale devrinde illüstrasyon sanatında açısından değişiklikler görülür. 18. asırda dinsel içerikli düşünce yaşam tarzı değişmeye başlar. Mehmet Çelebi, Sair Çelebi ve İbrahim Müteferrika işbirliği ile kurulan ilk Türk basımevi, bugünkü GRAFİK SANATImızın başlangıcı olmuştur.  1850'lerden sonra Türk illüstrasyon sanatında pulların resimlendiği görülür. 19, asrın sonlarına doğru posta pulları resimleme niteliği açısından zenginleşir. Cenova serisi, ay yıldızlı serinin çizeri Ahmet Nazmi Bey'dir. Ali Sami Bey tarafından hazırlanan Atatürk pulları, resimleme açısından byük önem taşır. 1860'larda tercüman-ı Ahval gazetesinin yayın hayatına katılması ile, ilk resimli ilanlar görülür. İlk illüstrasyon afişler bu gazetede yer alır. Dönemin çizerlerinden İbrahim Hilmi Çırağan, Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın romanalrını, kitap kapaklarını; suluboya ve guvaş ile resimlendirmiştir. 

1923'den sonra ülkemizde yeni bir yönetim biçiminin uygulanması, bunun toplum katlarında kültür ve sanat çevrelerinde yaratıığı coşku, 1928 Harf Devrimi ile elde edilen yeni biçim olanakları, piyasaya sürülen ürünlerin tanıtımı, kitapların resimlenmesi ile Türkiye'de Grafik Sanatı ve İllüstrasyon sanatı belirgin bir sanat dalı olarak ortaya çıktı. 1945'li yıllarda grafik sanatında Tarık Uzman, Mazhar Apa ve Kirkor Magosyan, tanına isimlerdir. İhap Hulusi Görey, Tekel için yaptığı afişler, sigara ve içki etiketleri ile, Mithat Özar afiş ressamlığı ile, 1948'de Yankee Paşa'yı ve Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın yazmış olduğu Yanık Çocuklar Koçaklaması adlı kitabı, Arkın Kitabevi için resimleyen Mustafa Aslıer, 1949 yılında güreş müsabakaları için hazırlanan afiş yarışmasında birincilik ödülü ile alanında önemli isimler oalrak anılır. 1955-58 yılları arasında Stuttgart Grafik Sanatlar Yüksekokulunda eğitimini tamamlayan sanatçı, 1957'de Necati Cumalı'nın karakolda adlı şiir kitabını el askısı ile resimledi. Bu kitap için sanatçı, yüksek baskı tekniği ile on iki adet resim kalıbı hazırladı ve özgün baskı tekniği ile kitap resimleyen İLK SANATÇI olarak İLLÜSTRASYON sanatı tarihinde yerini aldı.

Türk illüstrasyon sanatına önderlik etmiş ve büyük katkılarda bulunmuş grafik sanatçıları arasında Fevzi Karakoç da bulunmaktadır. Kitap kapağı ve kitap resimleme sanatında özgün eserler vermiş, daha sonra baskı sanatı ve peintür alanında sanatçı kişiliğini ortaya koymuştur. Resimli çocuk kitapalrının toplumun gündemine girmesi için sürekli çaba harcayan ve bu yolda önemli yapıtlar üreten en önemli illüstrasyon sanatçılarından biri Can Göknil'dir. Kirpi Masalı ile ünlenmiştir. Feridun Oral, Türkiye'yi uluslar arası alanda temsil eden illüstratörlerimizdendir. Mustafa Delioğlu, 1975 yılından itibaren sayısız çocuk kitabı illüstrasyonu ve kitap kapağı üretmiştir. İngiltere ve Amerika'da kitapları yayınlanmıştır. 1990 yılında Türk Çocuk Vakfı tarafından hizmet ödülüne layık görülmüştür. İllüstrasyon sanatına Prof. Namık Bayık, Prof. Mürşide İçmeli, Prof. Mustafa Aslıer, Prof. Meral Alpay, prof. İsmail Kaya, Prof. Sedat Sever, Fatih Erdoğan'ın katkılarının önemi yadsınamaz. 

Elbette bu isimler dışında da illüstrasyon sanatının değişik alanlarında çalışan pek çok önemli isim bulunmaktadır ve her gün genç sanatçılar bu alanda varlıklarını göstermektedir. 

Prof. Nazan Erkmen

Ali Tekin Çam Arşivinden Görseller. Her hakkı Alternatif Yayıncılık'a aittir.