Bulgarlar'ın Kafkasya'da yerleşmesi, bu Türk boyunun istikbali üzerinde fevkalade etkili olmuştur. Volga ve Tuna'daki devletleri kurmak için Kafkasya'dan hareket etmişlerdir. Komşu devletlerin tesiriyle de daimi devletler kurabilecek durumda olan Bulgar Türkleri, yabancı kültürlerle ilişki kurmak suretiyle kültür hazinelerini zenginleştirdiler.

Macarlar, Bulgar Türkleri'nden aldıkları kelimelerin önemli kısmını, kuyumculuğu burada öğrenmiş ve Bulgar Türkleri'nin hayati unsurlarını burada elde etmiştir. Macarlar, Kafkasya'da ve daha sonra güney Rusya'daki kültürlerin terbiyevi tesirleri altında batı aleminde tutunabilecek ve devlet kurabilecek seviyeye yükselmişlerdir.

Bulgar Türkleri Kafkasya'ya ne zaman göç ettiler? V. yy. ortalarında Kafkasya'da oturdukları muhakkaktır. Fakat II. yy. sonunda göç etmiş olmaları da muhtemeldir.

1. Kafkasya göçlerine dair bir Ermeni kaynağı en eski haberleri vermektedir. Môzes Chorenaci, büyük tarihi eserinde Bulgar Türkleri'nden iki defa bahseder. Birinciye göre, Vagharşag zamanında (M.ö. 149-127) "Veghentur-Bulgarlar" Ermenistan'a göç ettiler. tkinciye göre, İraşag zamanında (M.ö. 127-114) Kafkas eteğindeki Bulgar Türkleri'nin toprağında büyük karışıklıklar oldu ve bir Bulgar Türk zümresi Ermenistan'a gelerek Kog münbit alanına yerleşti.

Sonuncu vesikanın doğruluğunu şüphesiz kabul edebiliriz. Çünkü Kog sözü Colchis'den başka bir şey değildir (25) ve Agathias adlı müellif, (Colchis'de) Bulgar Türkleri'nin hakikaten Ermenistan'da oturduklarını, Laziha-Colchis adlı bir şehir bulunduğunu ve bu şehir adını vaktiyle Colchis'e Onogurlar'ın gelmesi nedeniyle verildiğini söylemekle bu durumun doğruluğunu teyid etmektedir.

Gerek Ermeni müellifinin ve gerek Agathias'ın birbirini tutan ifadeleri Colchis'e çok eskiden Bulgar Türkleri'nin göç ettiklerini ispat etmektedir.

Patkarov, Ermeni müellifinin Bulgar Türkleri'ne dair haberlerini tefsir ederken; M.S. III. yy'a ait olduğunu iddia etmektedir.

Maalesef Môzes Chorenac'in eserine daha sonra bazı ilaveler yapıldığı için bu iddia yersizdir. Başka belgelerde, Vaghres zamanında, (M.S. 178-198) Khazir ve Pasil, Derbend = Dior boğazım zorlayarak geçtiler denmektedir. Bu durumda Hazarlar'ın Hazar Denizi boyunda oturdukları ve Derbes çevresinde bulunan Barsil bakiyelerinin kendilerine tabi oldukları, VII. yy'a ait bir ektir. Veghentur-Bulga.r tabiri de VII. yy'a ait bir ektir. Çünkü eski Ermeni kaynağında; "Bulgarlar ancak Onogurdur ve Bulgar adıyla adlandırılabilirler" denilmektedir.

Yukarıdaki belgelere ve incelemelere göre, Chorenaci Môzes ve Agathias'ın açıkladıkları şekilde Bulgar Türkleri Colchis'e çok eski zamanda göç etmişlerdir.

2. Bir Ermeni kaynağında, IV. yy'da Honagur adlı bir Hun'un zikredilmesi, burada Onogurlar'ın oturduklarına delildir.

3. 456'dan itibaren Kidaritlerle Persler'in ilişkilerinden bahsolunmaktadır. Bu da, 463'den önce Bulgar Türkleri'nin Kafkasya'da bulunduklarının bir delilidir. Bulgar Türkleri'nin VII. yy. ortalarındaki dağılışlarından önce, uzun müddet Kafkasya'da oturduklarına, arkeolojik belgeler de tanıklık eder. Bulgar ve Macar buluntularında görülen Pers tesiri, Bulgarlar'ın asırlarca Persler'in komşusu olduğunun delili sayılmaktadır. Yakında çıkacak olan giyimle ilgili eserimde de bu tesirler gösterilecektir.

Bu suretle Bulgar Türkleri'nin ana yurdu hakkında aşağıdaki sonuçlara varılır :

1. Bulgar Türkleri İsa'nın doğumu sıralarında Orta Volga ve Kama çevresinde oturmaktadırlar. Bu çağda Sabirler'de İrtiş çevresindedirler.

2. M.S. II. yy'da Bulgar Türkleri Volga ve Ural nehirleri çevresindedirler. Bu sırada Sabirler orta Volga ve Kama'dadırlar.

3. M.S. III-IV. yy'dan itibaren Bulgar Türkleri Kafkasya'dadırlar.

463 yıllarında Avarlar'ın akını yeni bir durum yaratmaktadır. Avarlar, Sabirler'in Volga-Ural nehirleri çevresindeki yurtlarını işgal edince, Sabirler de Bulgar Türkleri üzerine akın etmektedirler.

Bulgar Türk oymakları bu çağda Don ve Volga ağzı ile Kafkas Dağları arasındaki geniş alanda oturmakta idiler. Gerek sonraki yıllarda ve gerekse Sabir akını sırasında, Don ve Kuban arasındaki Bulgarlar'dan başka Hazar Denizi boyunda da Bulgarlar'ın bulunduğunu göstermekle bu tezimi isbat etmiş bulunuyorum. Aşağı Volga çevresine yerleşen Sabirler, VI. yy'ın başından itibaren Volga ağzı ile Terek arasında oturan bir kavim olarak görülmektedirler. Bu suretle Sabirler, 463'de Volga ile Ural nehirleri arasındaki yurtlarından sürülünce, Kafkasya'daki Bulgar Türkleri üzerine düşmüşler ve bu akın doğuda oturan Bulgar Türk oymaklarına tesir etmiştir. Şu halde 463'de, ancak kuzey doğu uçdaki Ogur oymaklarının yurtlarından oynatılmasıyla meydana gelen karışıklık, Bulgar Türkleri'ni yeni bir zümre halinde toplanmaya sevketmiş ve bir kolları Don ile Dnyeper arasına göç etmiştir. Sabir tazyikinin doğudan gelişi ve doğudaki Ogur oymaklarını batıya itişi, Sabirler'in daha sonraki tarihinde açıkça görülmektedir. Bulgar Türkleri, 463'deki göç nedeniyle yeni yurt ararken, elçilerinin Bizans'da bildirdikleri şekilde Don-Doneç çevresiyle aşağı Dnyeper arasında oturan Ağaçerilere saldırmışlardır.

Daha sonra Bizans Devleti'nin yararına geriye dönerek Saragurlar üzerine yürümüşler ve Kafkasya'daki Ermeni ve tberia alanlarını tahrip etmişlerdir. Sabirler'in doğuyu işgal etmesi ve yolları kesmesi nedeniyle, Bulgar Türkleri Kafkasya'nın batı çevresinde dolaşmaktadırlar. Bulgar Türkleri'nin nihai yerleşmeleri, Saragurlar'ın önceden yerleşmeye çalıştıkları ülkede olacaktır. Kafkasya'da bütün Bulgar Türk oymaklarını alacak yer yoktur. Eskiden doğu Kafkasya'da oturan Saragurlar ve diğer bazı Bulgar Türkleri yeni bir zümre halinde Don ve Dnyeper arasında yerleşmektedirler. Don ile Kuban arasında ise, Bulgar Türkleri ile onlara iltihak eden Oturgur doğu kolunu teşkil etmektedirler. Tanınmış Bizans kaynaklarından Theophanes ve Nikephoros, Bulgar Türkleri'ni bu durumda tanımakta ve batıdaki Kutrigur Bulgarları'nın aslında Kafkasyalı olduklarını bilmektedirler. Onlara göre "eski Bulgaristan" Don ile Kuban arasındadır.

Kafkasya'daki durumu aydınlatmak isterken, yalnız Bizans kaynakları ile iktifa etmekte doğru değildir. Çünkü bu kaynaklar, ancak Bizans'ı ilgilendiren oymaklardan ve hadiselerden bahsetmektedirler. Dolayısıyla verdikleri bilgilerinde diğer kaynaklar yardımı ile kontrol edilmesi gereklidir. Kafkasyalı olan ve oradaki durumu bilen kaynaklara ve bilhassa arkeolojik buluntulara da önem verilmelidir.

Bu usule riayet sayesinde Bulgar Türkleri'nin diğer yerlerde de yaşadıklarını tespit etmek mümkündür.

Don ve Kuban arasında esas unsur olan Oturgur eski adıyla Ogur ve diğer zümrelenme şekliyle Onogur'dur. Oymak birlikleri yanında diğer Bulgar Türkleri de vardır.

Piskopos Môzes Chorenaci'nin coğrafyasına göre, Bulgar Türkleri'nin oymakları Kup'i Duç'i, Ç'dar Bulgarları unvanlarıyla adlanırlar. Oturgur Bulgarları Don ve Kuban arasında yaşayan Onogurdurlar. Kup'i Bulgarları ise, Kuban Bulgarları ve şüphesiz Kuban'ın güneyinde yaşayan oymaktır. Ç'darlar'da Kidar Bulgarları'dır. Kidar kavmi V. yy. ortasında (Priskos, 468 ve 456 arasında anmaktadır) Perslere karşı yapılan harplerde önemli rol oynamaktadırlar. Kidaritler !ranlılar'a göre, İran'ın komşusu olarak Hazar Denizi'nin güneydoğu kısmında yaşıyorlardı. Komşu olmaları nedeniyle Persler'in tesiri altında kalmışlar ve Pers kalpağı giyimleri de bu durumu kanıtlamaktadır. Kidaritler'in 456'da İran'la münasebette bulunmaları, onların V. yy'ın ilk yarısından önce Hazar Denizi'nin güneyinde oturduklarının delili sayılabilir. Kidaritler'in de Bulgar Türkleri'nden olduğu tespit edilince, Bulgar Türkleri'nin 463 sıralarında Avar akını sonucunda Kafkasya'ya geldikleri· iddia olunamaz. Duç'i Bulgar adının kimlere ait olduğu belli değildir. Diğer üç Bulgar kavminin Kafkasya'da yaşadıkları tespit edildiğinden izleri bu bölgede bulunmalıdır. Gerçekten Kafkasya'da Barsil adlı bir kavim mevcuttur.

Bizans tmparatoru'nun sofrasında Persler'in adını taşıyan, "Bulgar Balığı" adı verilen ve Kuban ağzında yakalanan bir balık zikrolunmaktadır. Şüphesiz Persler bir zaman Kuban ağzına yakın bir yerde oturmuşlardır. Bu Persler'in bir kısmı, sonradan Volga Bulgar Türkleri ile birlikte göç etmişlerdir. Daha sonra orta Volga havzasında bulunduklarına göre, Volga Bulgar Türkleri'nin kuzeye doğru çekilişlerine iştirak etmişlerdir. Fakat Kafkasya'da da Persler'in kaldıkları, VII. yy'da Derbend yanında bulunmalarıyla sabittir. Şu halde, bir kısmı kuzeye göç etmeyerek Derbend yanında yerleşmişlerdir.

Kafkasya'da dağınık olarak yaşayan Bulgar Türk oymakları zaman zaman siyasi birlikler teşkil ettiler. 463 yıllarında Onogurlar, Ogurlar ve Saragurlar'ın oymak birlikleri çabuk dağıldı. Kutrigur Bulgarları'nın büyük bir kısmı bunlardan çıkmıştır.

Saragurlar, Don'dan yukarı Dnyeper'e kadar uzanan sahada yaşayan Agaçarlar'ı yendikten sonra, Batı Kafkasya'da tutunmaya çalıştılar. Bundan dolayı bunlar batıya doğru uzanan oymaklardır. Dağılan oymak birlikleri sonradan tekrar iki zümre halinde toplandılar.

Kafkasya'da kalan kısmı Ogur = Oturgur 30 adıyla tanınmaktadır. Bu oymak birliğinin çekirdeğini şüphesiz eski Onogurlar teşkil etmiştir. Bu Oturgur sözü yanında arasıra Onogur sozunun söylenmesi ve bilhassa yeni hareket neticesinde bu alanda teşekkül eden oymak birliğinin Onogurdur adını almasıyla sabittir. Batıya göç eden diğer kısım, Kutrigur adıyla zikrolunmaktadır. Bu sözün ne manaya geldiğini henüz bilmiyoruz. 40 Ogur manasına gelen ve Oturgur sözü tesiri altında Bizanslılar'ın ağzından şeklini değiştirerek Kırkogur olması da muhtemeldir. Bizanslılar bu iki oymak birliğini Utigur ve Kutrigur şeklinde telaffuz etmektedirler. Eski totemleri olan Kurt'a göre Kurtogur olması da muhtemeldir. Nitekim Barsil oymak adı barsil terkibi ile izah olunabilir.

Bulgar Türkleri Tarihi, Geza Feher

Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu

TTK - Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1984