Kaynak : Kültür Bakanlığı, Tatar Halk Edebiyatı, Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi

Edebî yazılı dil umumî halk konuşma diline dayanarak ortaya çıkar. 23. bölümde Türklerin yazı dilleri hakkında umumî malumatlarla tanışmış idik. O çok eski çağlara aittir; fakat o çağlardan yazılı belgeler ekalmamıştır. Ancak Miladın başlarında Hunların yazdığı metin korunmuş (23. s. Bakınız). Onun umumî Türk diline yakınlığı hiçbir şekilde şüphe doğurmaz. M.Ö. III. asırlarda Çin ile yan yana yaşayan Hunların da yazı dili kullandıkları bilinir; fakat onlar Çin hiyeroglifleri kullanmışlarsa, şimdi bunlar arasından Hun dilini ayırmak mümkün değil; çünkü hiyeroglifte sözün fonetik yapısı yazılmaz, belki sadece fikri muhtevası verilir.

Bizim zamanımıza çokça ulaşan Türkçe belgeler VI-VIII. asırlara aittir. Runik diye adlandırılan Kök Türk harfleriyle yazılmış bu abideler, Orhon ve Yenisey ırmakları boylarında bulunmuşlar, bu yüzden onları Orhon-Yenisey yazıtları diye isimlendirirler. İşte bu yazıtlardan eski ortak Türk edebî yazı dilinin bizim bildiğimiz gelişme çağı başlar, ve o X. asra kadar…

Umumî halk dili, sadece folklorda değil, çeşitli ağız temsilcilerinin kendi aralarında münasebet kurduğu yerlerinde de meydana gelir. Bu yolla oluşan umumî halk dilini dil biliminde "ortak dil" (koyne) diye adlandırırlar. Çoğu halklarda ortak dil kabile birliklerinin, halkların ve milletlerin iktisadi, medeni merkezlerinde oluşur, bundan dolayı umumî dilin bu türünü "şehir koynesi" diye de adlandırırlar. Diğer halklardan farklı olarak, Tatarlarda çoğu yerlerde köy koynesi de oluşur. Kazan Hanlığını Ruslar alınca, Tatarlar yaşamaya müsait yerlerden kovulurlar, yani Hıristiyanlaştırılmaktan korkup kaçarlar, sonuçta çoğu yerlerde Tatar'ın türlü ağız temsilcileri bir köy kurup yaşamaya başlarlar. Böyle köyler daha ziyade Cayık ırmağı boyunda çok kurulur. Bu köylerde türlü ağızlardan ortak umumî halk dili, yani köy koynesi oluşur.

Bizdeki eski koynenin örnekleri belli derecede mezar taşı yazmalarında korunup kalmış. Bilindiği üzere, defnetmek ve taşları yazmak geleneği din ehillerinin elindedir. Bulgarlarda mezar taşlarının dikilmesi, ancak İslam dini kabul edilince başlar, bundan dolayı onlarda Arapça sözler ve cümleler fazladır.…

Her bir edebî dil, konuşma diline değil, onun farklı bir ağzına da değil, yalnız umumî halk diline dayanarak meydana gelir ve onunla türlü münasebette bulunarak gelişir.

Umumî halk dili çeşitli diyalekt ve ağızların ortak unsurlarına dayanarak oluşur, kullanılma sırasında farklı ağızlara ait özellikleri de umumî halk derecesine yükseltir. Bundan dolayı umumî halk dili tek tek ağızlardan çok daha zengin olur, olgunlaşma derecesine ulaşır.

Umumî halk dili iki türlü oluşur: Folklor dili ve koyne* olarak. Eğer halk koyne oluşumunu sağlayabilecek derecede yakınlaşma yerlerine sahip değilse, umumî halk dili yalnız folklor dili olarak yaşar.

Folklor türlü ağız temsilcilerinde meydana gelir de, çok çabuk diğer ağız temsilcilerine de ulaşır, hatta onu dağıtan özel hikayeciler, fıkra anlatıcıları, türkücüler vardır. Bundan dolayı herhangi bir folklor dili umumî halk dili olarak çok çabuk gelişebilir.

Çeşitli tarihi dönemlerdeki folklor dilini açık olarak göz önüne getirmenin zor bir tarafı da vardır. Eski devrin folkloru dilden dile, boydan boya…

Kaynak : Kültür Bakanlığı, Tatar Halk Edebiyatı, Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi

Millet olarak gelişene halkın kendi dili vardır, o sözlü ve yazılı şekillerinde yaşar. Günlük konuşma dili ağızlara bölünür. Ağızlar yazı diline doğrudan doğruya kaynak olamazlar, onlar önce genel halk dili şeklinde gelişir ve ancak bu kaynaktan yazı dili meydana gelir. Böylece konuşma diliyle yazı dili arasında, geçiş bölümü olarak, genele halk dili bulunur. Bunları daha ayrıntılı bir şekilde konuşma geçmeden, evvela Tatar konuşma dilinin çeşitleri, yani ağızlarıyla tanıştırmak yerinde olur.

Tatar'ın konuşma dili üç ağızdan oluşur: Orta (Bulgar), batı (Mişer), doğu (Sibir Tatar'ı).

Orta ağız çok önceden yeril Türk kabilelerinin Fin-Ugur'lar tesiri sonucunda oluşur. Bu ağızı kullananlar önceden Şuas, Biger, Biar, Biler, Bulgar gibi kavim adlarıyla da bilinirler. Başkurtların selefleriyle birlikte Biar ve Bulgar devletlerinde esas halkı oluştururlar. Kıpçakların bir grubu sayılırlar ve bu önemlerde bu devletlerin merkezinde yaşayan, hakimiyetinde olan kabileler olarak, diğer pek çok kabileyi kendi…