GARF. Fon 102. Sayı. 244 (1914). Dosya 14. Bölüm 79 LB.

Sayfa 5 arkası, 6 arkası, 23 arkası, 24 arkası, 25 arkası, 37 arkası, 38 arkası, 39 arkası, 40 arkası, 41 arkası, 50 arkası, 51 arkası, 61 arkası, 62 arkası, 63 arkası, 64 arkası.

Taşnak ve Hınçak’ın emri ile Ermenilerin silahlandırılmaya çalışıldığı, 600 gencin bu amaçla Türkiye’ye gönderildiği; Kürtlerle dostluk kurulması gerektiği, şu anda Kürtlerin Ermenilere saldırmadığı; Taşnakların para toplamak için görevlendirme yaptığı, kapitalist Ermenilerden yardım isteneceği; Taşnakların bir isyana teşebbüs etmemesi gerektiği, aksi taktirde Rus Hükümeti’nin zor durumda kalacağı; İstanbul’da Ermeni reformları hakkında Ermeni temsilcilerinin katıldığı bir toplantı yapıldığı, toplantıda gizli alınan karar gereğince nüfus sayımı öncesi dışarıdaki Ermenilerin Türkiye’ye dönmelerinin sağlanmasına karar verildiği; Vank Kilisesi’nde gizli toplantıların yapıldığı; Taşnakların ilan ettiği seferberlik dolayısıyla Türkiye’ye her taraftan zinvor gittiği; Kafkasya Genel Valisi’nin Ermenilerin Rusya tarafında yer almaları durumunda, savaş bittiğinde, Ermenilere özerklik verileceği vaadi; Ermenilerin Finlandiya örneğinde özerklik isteğinin Çar tarafından da kabul edildiği; Fransa’nın da özerkliğe onay verdiği.

02.01.1914. “VARTAZAROV”

Bilgilerin özeti:

Taşnak ve Hınçak Partilerinin talimatıyla, David ya da Daniil Ter-Davidov adında birisi, soyadı bilinmeyen dayısı ve kardeşi Mihail, Elizavetpol ve Erivan vilayetlerinde Türkiye Ermenistanı’ndaki faaliyetler için eğitilen Rus Ermenilerinin ve bunun yanı sıra ayaklanma olması halinde Türk Ermenilerinin silahlanmaları için Türkiye'ye gönderilmek üzere Rusya’nın çeşitli şehirlerinde silah satın alımıyla uğraşıyorlar. Bu kişilere, silah satın alma ve nakliye konusunda Arsen ŞAHMAZYAN ve Artyuş KUÇARYANTS yardımcı oluyorlar. Mihail, kısa bir süre sonra, Rusya'dan Tiflis’e geldi ve silahların bir kısmını Elizavetpol’de bıraktı, bir kısmını da kardeşi (adı bilinmiyor) aracığı ile Erivan’a yolladı.

Türkiye'ye zinvor olarak gönderilmek üzere, 400’ü Taşnaklardan ve 200’ü Hınçaklardan, ağırlıklı olarak Elizavetpol ve Erivan illerinden 600 genç tayin edildi.

Belirtilen Daniil Ter-Davidov ve dayısı şu anda Tiflis’te bulunmaktalar. Bunlardan Mihail olarak bilinen 40 yaşında, uzun boylu, sarışın, sarı bıyıklı, küçük sivri sakallı, açık gri takım elbiseli, siyah veya gri palto ve siyah melon şapka giyiyor, Vorontsov anıtına yakın bir yerlerde yaşıyor ve “Yuzhnaya Süt Malülleri”ne gidiyor. Aleksandropol kökenli.

11.01.1914. “SAFARYAN”

Bilgilerin özeti:

Bundan bir süre önce, Türkiye Ermenistanı’nda, Ermeniler ve Kürtler arasında, bilindiği gibi, bu iki milletin barışması amacıyla iyi ilişkiler kuruldu. Bunun için orada, gazeteler bile Ermenice ve Kürtçe basıldı. Son zamanlarda, bu durum Türk Hükümeti’nin dikkatini çekti; Ermeniler ve Kürtler arasında yeniden düşmanlık yaratmak için Kürtlere fazla dikkat yöneltilmeye, onların en küçük talepleri karşılanmaya başlandı. Bu nedenle, Kürtler, Ermenilere yeniden düşmanca davranmaya başladılar. Şu anda Türkiye Ermenistanı’nda genel olarak keskin bir durum mevcuttur. Kürtler tarafından Ermenilere şu anda hiçbir şiddet uygulanmıyor. Bunun nedeni, Türk Hükümeti’nin, Ermenistan konusunda yapılan uluslararası müzakereler sayesinde buna izin vermemesidir.

Eğer, şu anda Kürtler, Ermenilere karşı şiddet göstermeye başlarlarsa, bu durumda Ermeniler, Kürtlerin saldırılarına karşı koyabilecek kadar silahlandılar.

16.01.1914. “VARTAZAROV”

Bilgilerin özeti:

Yukarıda bahsedilen Mihail’in soyadı KALANTAROV.

Yaşadığı yer henüz tespit edilmedi.

19.05.1914. “SAFARYAN”

Bilgilerin özeti:

Taşnak Partisi, Türk Ermenileri yararına para toplama amacıyla, Rus Hükümeti ve ajanları tarafından hala tanınmayan, deneyimli parti çalışanlarından oluşan bir grubu geçici olarak görevlendirmeyi (Türkiye’den çağırmayı) istemiştir. Muhtemelen, bu çalışanların, kapitalist Rus Ermenilerinden para toplamak için kullanılması planlandı. Burada, böyle çalışanların bulunup bulunmadığı bilinmiyor.

Son zamanlarda böyle bir para toplamanın kaydedilmemiş olmasına rağmen, şu anda, kapitalist Rus Ermenilerinden, parti amaçları için para toplamak tamamen mümkündür. Para toplanmamasının nedeni, tahminen Taşnak Partisi yerel örgütünün bunun için gücü olmamasıdır.

Şimdi, kapitalist Ermenilerden büyük miktarlarda para toplamak için en uygun zaman; zira parti örgütleri için, topluma, Türkiye Ermenistanı’ndaki olayları, bu olayların Ermeniler lehine sonuçlanması için büyük paralara ihtiyaç olduğunu söyleyerek, bu tür operasyonları haklı çıkarmak için çok uygun bir fırsat var.

Tiflis’te tüm Ermeni kültür ve hayır cemiyetleri kongresi delegelerinin seçimi için toplantı yapıldığı gibi, bu tür toplantılar Transkafkasya’nın diğer başka şehirlerinde de yapılmıştır.

Bakü’deki kongrede üç delege seçilmiştir. Bunlardan ikisi Taşnak mensubudur, ancak kim oldukları bilinmemektedir. Sadece, birinin Ermeni gazetesi “Arev”in (Güneş) editörü, diğerinin de kültür cemiyetinden olduğu bilinmektedir. “Arev” gazetesi Taşnak yanlısıdır.

Söylendiğine göre, Aleksandropol’de de Taşnak yanlıları seçilmiştir. Ancak kim oldukları bilinmemektedir. Tiflis’ten, daha önce belirtilenler dışında kimlerin delege olduğu şu anda bilinmemekle birlikte Taşnak liderlerinden olmadıkları söyleniyor.

Bilindiği gibi, Taşnak Partisi, şu anda Rus Hükümeti’ndeki yöneticilere karşı beyanda bulunamaz ve bulunmamalıdır. Terör ilan edemez ve etmemelidir; yeniden teröre başlayamaz ve başlamamalıdır. Zira bu, partinin şu anda, hangi partiye inandıkları fark etmeksizin tüm Ermeni halkının, Türkiye'deki Ermenileri koruması ve bunlara yardım etmesini bekledikleri Rus Hükümeti’ne ilişkin planlarına ve taktiğine karşı gelmek olacaktır.

Bunun dışında, Ermeniler arasında, Rus Hükümeti’nin, Türk Ermenileri yararına para toplama işini, daha önce kovuşturduğu gibi yapmayacağına ilişkin bir kanaat da vardır.

20.05.1914. “VARTAZAROV”

Bilgilerin özeti:

Yazın, Haziran ayı civarında, Tiflis’te, gelecekteki çalışmalar için talimatların hazırlanması amacıyla, Transkafkasya Taşnak Partisi Bölge Komiteleri Temsilcileri Kongresi’nin yapılması bekleniyor.

01.04.1914. “SAFARYAN”

Bilgilerin özeti:

Bundan bir süre önce, Konstantinopol Ermeni Patriği Zaven’in başkanlığında, Konstantinopol’de yaşayan seçkin Ermenilerin bir toplantısı yapıldı. Toplantının amacı, Türkiye Ermenistanı’nda öngörülen reform programının incelenmesi ve öngörülen reformlara Ermenilerin nasıl tepki vereceklerine ilişkin konunun tartışılmasıydı.

Toplantıya, diğerlerinin arasında, aşağıdakiler katılmıştır:

Devrimci Ermeni Partisi Taşnak’tan, parti organı “Droşak”ın editörü olan, o sırada güya tesadüfen Konstantinopol’de bulunan ünlü VARANDYAN ve Gagerin KHOCAKYAN, Sosyal-Demokrat Ermeni Partisi Hınçak’tan bilinen SAKO ve Ruben KARAPETYAN. Toplantıya yaklaşık 25 kişi katılmıştır.

Bu toplantı resmî değildi.

Toplantıda, diğer şeyler arasında, mümkün olduğu kadarıyla, Türk Hükümeti’nden gizlenen aşağıdaki konu da tartışıldı: Türkiye’de, Ermeni reformlarının gerçekleştirilmesi öncesinde, özellikle, bu reformların gerçekleştirilmesi gereken yerlerde Ermeni nüfusu sayımının kesinlikle yapılması. Zira Ermeni sayısının en yüksek göstergesinin Ermeni halkı için yararlı ve önemli olması nedeniyle, Türkiye dışında bulunan Türk Ermenilerinin, mümkün olduğunca, ülkelerine, özellikle de reformların yapılmasının öngörüldüğü bu vilayetlere dönmesi için, bunun kesinlikle gerekli olduğu kabul edilmiştir. Bu amaçla, Türkiye'ye dönmeleri için maddi ve manevi destek verilmesine karar verildi.

Taşnak Partisi, Konstantinopol Ermenilerinin bu kararının, parayı artırmak için olduğu gibi, kendi etkisini güçlendirmek, parti saflarını artırmak için kullanılmasını planlamaktaydı. Bu amaçla, bugünlerde Tiflis’te, Avlabar’da (nerede olduğu kesin olarak bilinmemektedir), Taşnak Partisi yerel örgütünün inisiyatifiyle, Tiflis’te yaşayan, yaklaşık 18-20 kişilik bir Türk Ermenileri toplantısı yapılmıştır.

Bu toplantıya, Taşnak Partisi Tiflis örgütünün talimatıyla, Paruyr STAMBOLYTSAN katıldı.

STAMBOLTSYAN, toplantı kadrosu hakkında bilgi aldıktan ve buna Taşnakların dışında Hınçak Partisi temsilcisinin de (toplantıda, bilinmeyen bir Türk Ermenisi vardı) katıldığını öğrendikten ve Taşnak Partisi adına, Türkiye’ye dönüşün gerekli olduğunu ekledikten sonra partinin, ülkelerine dönecek olan Türk Ermenilerine yardım etmeye hazır olduğunu açıkladı. Taşnak Partisi, öncelikle, genç ve ailesi olmayan Ermenilere para yardımı yapacaktır. Bunlar ise şu an, ihtiyaç olduğu takdirde, partiye yararlı olabilirler. STAMBOLTSYAN, gerekli ödenekleri almak için, Tiflis Ermeni gazetesi “Orizon”un yazı işlerine başvurmalarını tavsiye etti. Orada, para yardımının ve ilgili talimatların alınabileceği yerler ve kişiler belirlenecekti.

STAMBOLTSYAN sonunda, katılanlardan, toplantıda söylediklerini, tanıdıkları arasında yaymalarını ve kendisinin ya da Taşnak Partisi’nin başka bir temsilcisinin gelecekte buna benzer toplantıları organize etmeye devam etmelerini rica etti.

30 Mart tarihinde, yukarıda bahsi geçen Türk Ermenileri toplantısının devamı olan bir toplantı düzenlenecekti.

Toplantı için gizli buluşma noktası olarak sabah saat 10:00’da Vank Kilisesi belirlendi, toplantının saati ve yeri orada açıklanacaktı.

Geçen toplantıya katılmayanlar başta olmak üzere mümkün olduğu kadar çok sayıda kişinin toplanması tavsiye edildi.

Taşnakların dar parti çevrelerinde, Türkiye’de gerginleşme olduğu takdirde, savunma kabiliyeti olan, mümkün olduğunca çok sayıda insanın olması için Türkiye’ye genç ve bekâr Türk Ermenilerin gönderileceğinin tahmin edildiği hususunda söylentiler yavaş yavaş yayılmaya başladı. Genelde Tiflis Taşnaklarının dar çevredeki konuşmalarına ve buradaki faaliyetlerden Taşnak Partisi’nin ciddi bir şeye hazırlandığı düşünülebilir.

Son zamanlarda “Orizon” dergisine İstanbul’dan bir haber geldi. Habere göre Rusya’nın planladığı Türk Ermenistan’ındaki reform programını eskisi gibi desteklememesinden dolayı, Almanya reformları en aza indirmeyi teklif etti. Bu durum, Türk Ermenistan’ında; Rusya tarafında planlanan, ancak reform programının yetersiz savunulmasından dolayı, Rus Hükümeti’ne karşı Taşnak Partisi’nde hoşnutsuzluk yaratmıştır. Burada Taşnaklar, Rus Hükümeti’nin reformları ilk haliyle yapmayı istemediğini anlıyorlar. Bunun için Taşnak Partisi, Türk Ermenistan’ında daha fazla faydalı olan Alman Hükümeti tarafına dönmeye niyetlenmiştir.

Taşnakların genel özeti şöyledir:

Şu anda, İran’ın İran olmadığı Rusya olduğu gibi, Türkiye de Türkiye değil Almanya’dır.

10.07.1914. “SAFARYAN”

Bilgilerin özeti:

Ermeni-Alman İttifakı, Türkiye’deki Ermenilerin üzerindeki Rusya’nın etkisini azaltmak için kurulmuştur. Bu ittifak Rusya’nın, Türkiye’den Ermeni reformlarını talep etmesinden ve taleplerini azaltmasından sonra oluşturulmuştur. Genellikle Ermeniler ve Almanya arasında kültür yakınlaşması olduğundan bahsediliyor. Bu ittifak, Kafkasya’da Taşnak faaliyetinin gelişmesi için, çıkarları açısından Rusya’daki Ermenileri etkilemeye ve Rusya’yı Rus Ermenilerin gözünde kötülemeye çalışan yurt dışındaki Taşnakların girişimiyle oluşturulmuştur. İttifak Rus-Kafkasya sınırlarının dışında desteklenmiyor. Kafkasya Ermenileri İttifakın oluşumunu ve faaliyetini olumlu bulmuyorlar. Polis Departmanı notunun 2. ve 3. maddelerinde söz edilen ittifakın amaçlarını doğrulayan bilgi bulunmuyor. Tiflis’te ittifakın üyeleri yok. Ermenilerin, Rusya’nın etkisine karşı koymak için ittifak oluşturulması fikri Türkiye’de ortaya çıktı.

21.07.1914. “SAFARYAN”

Bilgilerin özeti:

Taşnakların sözlerine göre, Almanya’nın savaş ilan etmesine bağlı olarak Türkiye’nin Rusya’ya savaş ilan edeceğine dair bilgi aldılar. Ermenilerin Rusya’ya bağlı olmaları gereği ve Rusya’nın Ermenilere ne yapacakları ile ilgili tavsiyelerde bulunması hakkında konuşmalar oldu. Özerk Ermenistan’ın kurulması ihtimaldir. Güya Taşnaklar, Türkiye’de Rus konsolosları ile görüştüler ve Rus konsolosları buna razı oldu.

Ermeniler artık ayaklanmaya hazırlık yapıyor ve yoğun bir şekilde silahlanıyorlar. Şu anda Türkiye’de Kürtler, Türklerin onların çeşitli haklarını geri aldıkları için isyan ettiler. Türkler isyanı bastırmak için ciddi önlemler alıyor. Gerginlikler ve Rusya’ya karşı savaşın çıkması halinde Kürtler Türklere karşı Ermenilerle beraber ayaklanacaklar. Fakat muhtemelen Ermeni ayaklanmasının ilk kıvılcımıyla Türkler, Kürtlere eski haklarını geri verecek ve Kürtler Türk Hükümeti’nin tarafına geçip Ermenileri katletmeye başlayacaklar.

09.09.1914. “VARTAZAROV”

Bilgilerin özeti:

1908’de saklanan Taşnak Partisi Merkez Komite üyeleri – Grigori MİRZOYAN ile daha önce Şagali İstasyonu’nda tutuklanmış olan STEPAN adında bir kişi Tiflis’e döndüler. Bunlardan Mirzoyan, Türkiye ile savaş durumunda gönüllü olarak kaydedildi; Stepan ise, parti tarafından, Ermeni katliamlarının başladığına ilişkin hakkında rahatsız edici bilgilerin alındığı Türkiye'ye gönderilmek üzere askeri müfrezeleri örgütlemekle görevlendirildi.

19.09.1914 “VARTAZAROV”

Bilgilerin özeti:

Türkiye Ermenistanı sınırları içinde, Türklere karşı faaliyet göstermek için askeri hava birliklerinin amiri olan, Fars Dairesi servisinden Albay KEVORK amirliğinde Taşnak Partisi’nin 400 zinvoru dün trenle Sarıkamış’tan Tiflis’e gittiler. Kafkasya’nın tüm şehirlerinden, Türkiye sınırına, her gün zinvor milisler gönderiliyor; zira Kafkasya’da partinin tüm zinvorları için, Türkiye'ye karşı ayaklanma amacıyla Taşnak Partisi tarafından seferberlik ilan edildi.

Tüm zinvorların amiri, Genel Vali’yle şahsen tanıştırılan ve aynı zamanda, Kafkasya Askeri Bölgesi Karargahında organizasyon işleri ile uğraşan ANDRANİK’tir. Zinvorların silahlandırılması için, ANDRANİK tarafından 6.000 devlet tüfeği alındı. Zinvorların hazırlığı, eğitimi duvarların arkasında, Vank Kilisesi çevresinde, avluda ve bunun yanı sıra Avlabar’ın bir yerinde yapılıyor. 12 ANDRANİK’in yardımcısı bahsi geçen KEVORK KARO ve partide bilinen terörist Hamazasp’tır. Özellikle, Erivan Vilayeti’nde şu anda, zinvorların kapsamlı eğitimi yapılmaktadır.

KEVORK ve “Hermes” Matbaasının sahibi Bagrat ARUTYUNOV’un dediğine göre, Genel Vali, ANDRANİK’e, Rusya'nın Türkiye ile savaşması halinde, Ermenilerin Rusya tarafında yer almaları durumunda, savaş bittiğinde, Ermenilere Grandük (adı bilinmiyor) liderliğinde özerklik verileceğini vaat etmiş.

23.09.1914. “SAFARYAN”

Bilgilerin özeti:

Şu anda, çeşitli yerlerden ve hatta yurtdışından gelen, Taşnak Devrimci Ermeni Partisi’nin neredeyse tüm önemli aktivistleri Tiflis’te bulunmaktadır. Mesela, son günlerde aşağıdaki ünlü kişiler burada bulunmuştur: ANDRANİK, KARO (PASTIRMACIYAN), Hamazasp, MURAD, SEPUH, GRİGORİ MİRZOYANTS ve diğerleri.

Taşnaklar arasında, Taşnak Partisi sözde “Batı Bürosu” temsilcilerinin Paris’te Dışişleri Bakanı’na, Ermeni meselesinin bir kez ve herkes için sona erdirilmesi için, Ermeni halkının şu andaki siyasî durumda nasıl hareket etmesi gerektiği konusunda tavsiye vermesi ricasıyla başvurduklarına dair söylenti yayıldı. Buna Fransız Bakan, Rusya'nın Türk ordusu ile savaşması durumunda, Rus Hükümeti’ne iyi hizmetler sunmaları halinde, Fransa’nın, savaştan sonra Ermenistan’a özerklik taahhüt ettiğine ilişkin bir cevap vermiştir.

Fransız Dışişleri Bakanı’na yapılan bahse konu başvurunun nedeni, Ermeniler arasında, Rusya’nın Ermenilere özerklik vermeyi istemesi halinde, Fransa’nın buna itiraz edeceğine ilişkin söylentilerin yayılmış olmasıydı.

Bundan bir süre önce, Piskopos MESROP, Samson Arutyunyants ve Türk olduğu için adı söylenmeyen, ancak Gagerin BASTURMACIYAN (Karakin Pastırmacıyan) olduğu sanılan üçüncü bir kişi, Genel Vali’ye gelmişler ve eğer mümkünse, Ermeni meselesinin nihai olarak konuşulması için ele alınmasını istemişlerdi. Genel Vali, buna cevap olarak, yerine getirilmesinin mümkün olup olmayacağını daha sonra tartışmak için Ermeni halkının tam olarak ne istediğini bilmek istediğini ifade etmiştir.

Samson Arutyunyants, bundan sonra, malum büronun temsilcisi olarak, Kafkas şehirlerine gönderilmiş, Aleksandropol, Erivan, Eçmiadzin’de bulunmuş, buralarda, Ermenilerin istek planlarının hazırlanması için yerel aydınların toplantılarını düzenlemiştir. Samson Arutyunyants ve diğerleri Tiflis’e döndüklerinde, yeniden Genel Vali’nin huzuruna çıkmışlar ve tüm Ermeni halkının Rusya himayesinde, ancak, Finlandiya özerkliği gibi mevcut olan ilkeler içinde bir özerklik istediğini rapor etmişlerdir. Bu istekler, güya, Genel Vali tarafından onaylanmış ve yüksek hükümet makamına gönderilmiştir. Ermeni özerklik taslağı, güya, İMPARATOR tarafından onaylanmış ve Genel Vali üzerinden, tüm Ermenilerin Katolikos’una bilgi için gönderilmişti. Özerkliğin duyurulması, Rusya'nın Türkiye ile savaş ilanından sonra, eğer bu savaş olmazsa, Avrupa Savaşı sona erdiğinde olmalıydı. Buna bağlı olarak, kısa bir süre (yaklaşık 20 gün) önce Tiflis’te, Ermeni hayır cemiyetlerinin tüm bölümlerinin temsilcileri çağrılarak olağanüstü bir toplantı yapıldı; toplantıya adı geçen Samson Arutyunyants başkanlık etti.

Bundan birkaç gün önce, Tiflis’te, Kafkasya Taşnakları temsilcilerinin toplantısı (bölge toplantısı) başladı. Bu toplantıya, seçkin Taşnak aktivistlerin katılmasına izin verilmiştir. İlk oturum Pazar günü yapıldı, ancak nerede ve kimde olduğu bilinmiyor; fakat, diğerlerinin yanı sıra, neredeyse her gün çeşitli parti toplantılarının yapıldığı “Orizon” Ofisinde yapıldığı tahmin edilebilir.

Bölge toplantısının gündem konularından birini, Fransız Dışişleri Bakanı’nın cevabının ele alınması oluşturacak.